پاتریس لومومبا متولد ۲ ژوئیه ۱۹۲۵ ( 11 تیر 1304 ) است. وی اولین نخستوزیر منتخب مردم و رهبر استقلال جمهوری دموکراتیک کنگو پس از رهایی از استعمار بلژیک بود. لومومبا با مبارزاتی که از جوانی آغاز کرد، راه را برای استقلال زئیر (زئیر نام قدیم کشور جمهوری دموکراتیک کنگو است) از بلژیک فراهم کرد و دست بلژیکیها را از منابع کنگو کوتاه ساخت؛ مبارزات ضداستعماری او در دهه ۵۰ میلادی، قلب و ذهن ملت کنگو و قاره آفریقا را فتح کرد و ملتی را از استعمار و بردگی نجات داد و در نهایت «شهید راه آزادی» نام گرفت.
پاتریس لومومبا که حزب او در انتخابات پارلمانی برنده شده بود، چند روز پیش از استقلال کنگو به عنوان نخستوزیر قانونی کنگو انتخاب شد. در 30 ژوئن ۱۹۶۰ (9 تیر ماه 1339) که روز استقلال کنگو از پادشاهی بلژیک بود، لومومبا بدون هماهنگی قبلی در پشت تریبون مراسم حاضر شد و سخنرانی تندی را علیه پادشاه بلژیک ایراد کرد. لومومبا در سخنرانی تاریخی خود گفت: «استقلال کنگو از سوی پادشاه بلژیک و از روی بزرگواری به ما اعطا نشده است، بلکه با جنگ و مقاومت به دست آمده است و ما به تمام خونهای ریخته شده در راه ریشهکنی استعمار و بردهداری که سالها به ما تحمیل شده بود احترام گذاشته و افتخار میکنیم». برخلاف سخنرانان دیگر که استقلال را از الطاف پادشاهی بلژیک میدانستند، لومومبا در اظهاراتی جنجالی مواضع تندی درباره بلژیک گرفت و از «ظلم و جور و چپاولی» که در دوران مستعمره بودن کشورش بر مردم کنگو گذشت، حرف زد.
مخالفتهای پی در پی لومومبا در دوره نخستوزیری¬اش از مقامات بلژیکی به مجادلههای مکرر بین او و مستشاران بلژیکی انجامید. لومومبا دیپلماتها و مستشاران بلژیکی را از کشور اخراج کرد و علنا در مقابل بلژیکیها قرار گرفت. به همین دلیل سازمان سیا به دستور آیزنهاور مامور ترور لومومبا شد، اما این ترور صورت نگرفت و ناچار چارهای دیگر اندیشیده شد. از منظر بلژیکیها و متحدینشان لومومبا باید حذف میشد. آنچه بلژیک و آمریکا را بیش از هر چیز در حذف لومومبا ثابتقدم میکرد، نزدیکی دولت لومومبا به اتحاد جماهیر شوروی بود و این امر با وجود عقاید چپگرایانه لومومبا بسیار نگران کننده بود. ایالات متحده و بلژیک سعی کردند با کمکهای داخلی لومومبا را ساقط کنند. آنها موسی چومبه سیاستمدار پرنفوذ را علیه لومومبا برانگیختند و رئیس جمهور را مجاب کردند وی را عزل کند. لومومبا تنها پس از ۶۸ روز که از آغاز دولتش میگذشت، با کودتا برکنار شد.
مرور سرگذشت این مبارزِ ضدِ استعمار، سند جنایت هولناک دیگری از دستگاههای اطلاعاتی آمریکا و بریتانیا و استعمارگر سابق کنگو(بلژیک)،را فاش می¬سازد که آشکارا منتخب یک ملت را برای تداوم استثمار و استعمار ثروت آفریقا، به وحشیانهترین شکل ممکن به قتل رساندند.
پاتریس لومومبا در تاریخ 27 دی 1339، به همراه دو وزیرش با تصمیم موسی چمبه و با حمایت نیروهای بلژیک، به دسته جوخه اعدام متشکل از افسران بلژیکی سپرده شده و تیرباران شدند. پس از به خاک سپرده شدن اجساد، دو بار محل دفن لومومبا و وزرایش نبش قبر شد و اجساد آنها به نقاط دیگری منتقل شد. نهایتا «ژرار سئورت» افسر پلیس بلژیک اعتراف کرد وی و برادرش پس از دومین نبش قبر، اجساد لومومبا و دو تن دیگر را قطعهقطعه کرده و در اسید سولفوریک حل کردهاند. به اعتراف این دو نظامی بلژیکی، از جسد این سه تن، تنها تعدادی از دندانها، بخشی از استخوانها و گلولههایی که در جمجه آنها وجود داشت باقی ماند که آنها را به عنوان «یادگاری» نزد خود نگهداشتند. پس از اعلام خبر کشته شدن لومومبا، شهرهای مختلف اروپا شاهد تظاهرات بر ضد نیروهای بلژیکی بود که در اعتراض با اقدامات وحشیانه این کشور، به سفارتهای بلژیک در کشورهای مختلف حمله و اعتراض شد.
تکه تکه کردن لومومبا و حل کردنش در اسید رعب و وحشتی ایجاد میکرد تا کسی هوس مقابله با آمریکا را نداشته باشد. اما مردم کنگو به مبارزه ادامه دادند و بلژیکیها را از کشور بیرون کردند. دولت بلژیک در سال ۲۰۰۲ بخاطر اقداماتش در ماجرای لومومبا رسما از کنگو عذر خواهی کرد. قتل لومومبا در سراسر جهان محکوم شد و وی تبدیل به یکی از نمادهای مبارزه با امپریالیسم شد. در ایران نیز سرود «بهاران خجسته باد» به یاد لومومبا سروده شد و در آستانه انقلاب تبدیل به یکی از سرودهای انقلابی شد. پس از انقلاب سال ۱۳۵۷ ایران نیز خیابان ولیعهد در تهران به نام وی نامگذاری شد.
مرگ لومومبا بهعنوان نخستین قربانی، مدرک انکارناپذیری بر این امر بود که نظام استعمارگر حتی پس از استقلال یک کشور، چگونه تمام شِگردهای خود را به کار میبندد تا از پای گرفتن کشوری مستقل در صحنه بینالمللی جلوگیری به عمل آورد و در این راستا از هیچ جنایتی رویگردان نیست.