معرفی کشور سومالی

معرفی کشور سومالی

نویسنده: حمید علیزاده لیسار

1404/12/08 تاریخ انتشار

سومالی

«جمهوری فدرال سومالی» یک کشور ساحلی است که در منطقه شاخ آفریقا و در شرق آفریقا واقع شده است و پایتخت آن موگادیشو است. این کشور، قبلاً با نام «جمهوری دموکراتیک سومالی» شناخته می­شد. (احمد علامه فلسفی، 1399: 1)

1. موقعيت جغرافیایی

نقشه شماره 1: موقعیت جغرافیایی سومالی

کشور سومالی در شرق آفریقا بین 1 درجه و 40 دقیقه عرض جنوبی تا 11 درجه و 30 دقیقه عرض شمالی و 41 درجه تا 51 درجه و 20 دقیقه طول شرقی واقع شده است. از شمال به خلیج عدن، از شمال غربی به جیبوتی، از غرب به اتیوپی، از جنوب غربی به کنیا و از شرق به اقیانوس هند محدود است. این کشور 657/637 کیلومتر مربع و به لحاظ وسعت چهل و یکمین کشور جهان محسوب می‌شود. (اطلس راهنمای کشورهای جهان دفتر دوم-کشورهای آفریقا، 1381) 627/337 كیلومتر مربع از خاک این سرزمین در خشکی و 10 هزار 320 کیلومتر مربع از آن در آب قرار دارد. بیشتر این کشور از کوه­هایی مشرف به ساحل تشکیل شده است. (سید یحیی صفوی، 1392: 175)

2. آب و هوا:

سومالی از سه نوع آب و هوای متفاوت بهره‌مند است. در نواحی شمالی خشک و معتدل، در نواحی ساحلی گرم و مرطوب و نسبتاً کم باران و در سایر نقاط گرم و خشک است. (اطلس راهنمای کشورهای جهان دفتر دوم-کشورهای آفریقا، 1381)

کشور سومالی، به عنوان منطقه گرمسیری و منطقه حاره‌ای شناخته می‌شود. این کشور عموماً آب و هوای خشک تا نیمه‌خشک دارد اما بارندگی از ویژگی‌های بارز آب و هوای سومالی است و از تنوع مکانی و زمانی زیادی برخوردار است. در بیشتر مناطق سومالی، دو فصل بارندگی می‌شود. (Muchiri P.W. 2007,P:3)

نقشه شماره 2: میزان بارندگی در سومالی

باران‌های موسمی فصلی، بارندگی نامنظم و خشکسالی و سیل‌های مکرر از ویژگی‌های آب و هوای سومالی است. از آنجا که این کشور روی خط استوا قرار دارد، تغییرات دمایی کمی دارد. شرایط گرم در تمام طول سال حاکم است. (Dliflc, 2019: 9)

3. منابع طبیعی:

سومالی به لحاظ طبیعی به دو ناحیه تقسیم می‌شود: الف) ارتفاعات شمالی: که بخشی از فلات سومالی است که هر چه به جنوب نزدیکتر می‌شود از ارتفاع آن کاسته می‌شود و بلند‌ترین نقطه کشور یعنی کوه شیمبریس با ارتفاع 2407 متر در همین منطقه قرار دارد و در مقایسه با دیگر نواحی کشور از اقلیم معتدل‌تری برخوردار است. ب) دشت‌های ساحلی: که بیابانی تقریباً خشک و بی‌آب و علف است. دو رودخانه اصلی کشور یعنی شبیلی (2000 کیلومتر) و جوبا که از ارتفاعات اتیوپی سرچشمه می‌گیرند آن را قطع می‌کنند و نواحی آباد و حاصل‌خیز این منطقه را به کناره‌های خود منحصر می‌سازد. (اطلس راهنمای کشورهای جهان دفتر دوم-کشورهای آفریقا، 1381)

از جمله محصولات کشاورزی سومالی ذرت، کنجد و موز می‌باشد. جمعیت دامی آن شامل ۵.۱ میلیون راس گاو، ۶۰۸ میلیون شتر، ۱۳.۵ میلیون گوسفند و ۲۰ میلیون بز است. (أبو خلیل، شوقی؛ 2003: 69)

 4. اهمیت استراتژیک و اقتصادی

سومالی با طولانی‌ترین خط ساحلی در آفریقا، از نظر استراتژیک در موقعیتی قرار دارد که می‌تواند به یک قطب اقتصادی منطقه‌ای بالقوه تبدیل شود. این کشور دارای جمعیتی جوان است و از ظرفیت بالایی در منابع طبیعی (کشاورزی، دامداری، ماهیگیری و…) برخوردار است. (sominvest, P: 8) توسعه اقتصادی در این کشور تا حد زیادی به کمک‌های خارجی و سازمان‌های بین‌المللی وابسته است. (Harold D. Nelson, 1981, P: 16)

تولید محصولات زراعی و دامی، شیلات و جنگلداری برای حدود ۸۰ درصد از نیروی کار اشتغال ایجاد کرده است. معیشت جمعیت بزرگ عشایری از طریق دامداری حاصل می‌شود. (Ibid: 17)

معدن: سهم معدن در تولید ناخالص داخلی نسبتاً ناچیز است. برخی از منابع معدنی بالقوه ارزشمند شناخته شده‌اند، اما بهره‌برداری از آنها حداقل بوده است؛ عملیات معدن عمدتاً به مصالح ساختمانی محدود می‌شود. (Ibid: 17)

انرژی: چوب و زغال چوب داخلی و نفت وارداتی منابع اساسی انرژی این کشور هستند. بسیاری از تأسیسات تولید و توزیع دولتی، برق منطقه موگادیشو را تأمین می‌کنند؛ سایر واحدهای کوچک دولتی از طریق شبکه‌های محلی، برق حدود هشتاد شهر و منطقه دیگر را تأمین می‌کنند. (Ibid: 17)

5. موقعیت انسانی

اعراب قرون وسطی مردم سومالی را بربری می‌نامیدند و شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهد که آنها تا سال ۱۰۰ میلادی منطقه‌ای را که به عنوان شاخ آفریقا شناخته می‌شود، اشغال کرده بودند. تا قرن هجدهم، سومالیایی‌ها دامداری را توسعه داده و پیرو اسلام بودند. در قرن هشتم و در زمان پیامبر اسلام زمانی که گروهی از مسلمانان تحت آزار و اذیت قرار گرفتند از عربستان به این منطقه پناه آوردند.

سومالیایی‌ها علیرغم داشتن زبان، مذهب و آداب و رسوم مشترک، استقلال‌طلبی شدید، عدم تمایل به تسلیم در برابر اقتدار، آگاهی قبیله‌ای قوی و درگیری بین قبیله‌ها و زیرقبیله‌ها را نشان داده‌اند. قبیله‌ها بخش جدایی‌ناپذیر زندگی سومالیایی‌ها هستند. آگاهی قبیله‌ای حول محور مبارزه برای به رسمیت شناخته شدن در تمام اشکال آن – حقوق و جایگاه اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی – تعریف شده است. (Metz, Helen Chapin, 1928, p:25)

سومالی از نظر ساختار اجتماعی، بر محور قبیله‌ای استوار است و قبایل نقش اساسی در ساختار سیاسی این کشور دارند و این ساختار به اندازه‌ای تأثیر گذار است که سومالی را می‌توان سرزمین قبایل نامید.

6. جمعیت و اقوام سومالی:

جمعیت کشور سومالی در سال 2025، ۱۹,۶۵۴,۷۳۹ نفر است. این کشور با نرخ رشد 91/5 و سن متوسط جمعیت 58/15 جزو کشورهایی است که در صدر بالاترین نرخ رشد جمعیت قرار گرفته است. سومالی از میان 237 کشور رتبه دوم را بعد از کشور چاد به خود اختصاص داده است. (World Population Prospects, 2024)

نقشه شماره 3: پراکندگی قبایل در سومالی

سومالیایی‌ها از شش خانواده‌ی بزرگ قبیله‌ای تشکیل شده‌اند. چهار خانواده از این قبایل عمدتاً دامدار هستند- دیر[1]، دارود[2]، اسحاق[3] و هاویه[4] (که حدود ۷۰ درصد از جمعیت سومالی را تشکیل می‌دهند) – و دو خانواده کشاورز هستند – دیگل[5] و رهانوین[6] (که حدود ۲۰ درصد از جمعیت را تشکیل می‌دهند). بقیه‌ی جمعیت را ساکنان شهری و گروه‌های حاشیه‌ای غیر سومالی تشکیل می‌دهند که اکثر آنها به تجارت یا صنایع دستی مشغول هستند و از نظر تاریخی فاقد مشارکت سیاسی بوده‌اند. دیجیل و رهانوین عمدتاً در جنوب، در منطقه‌ی بین رودخانه‌های جوبا و شابیل، بهترین منطقه‌ی کشاورزی، واقع شده‌اند. (Metz, Helen Chapin, 1928, p:25)

7.  فرهنگ و ارتباطات فرهنگی:

اسلام در هویت سومالیایی­ها نقشی محوری دارد. آنها مانند یهودیان و مسیحیان «اهل کتاب» هستند. گفته می‌شود که آنها از نسل سمال، حام کتاب مقدس و پسر نوح هستند؛ اما به عنوان مسلمان، سومالیایی‌ها معتقدند که آخرین پیامبر حضرت محمد (ص) است. اکثر سومالیایی‌های مسلمان سنی عمدتاً از فرقه شافعی هستند. (Dliflc, 2019: 39)

این کشور به لحاظ فرهنگی و مذهبی، پیوند سنتی و تاریخی خود را با حوزه­های سودان و مصر حفظ کرده است. مراکز مذهبی و اماکن مذهبی مکه و مدینه برای آنها اهمیتی خاص دارد. علمای مصر مورد احترام مردم این سرزمین هستند و «الازهر» جایگاه معنوی بالایی در سومالی دارد. تا دهه 1970 میلادی، جریان­های سلفی در سومالی و شاخ آفریقا حضوری قابل توجه نداشتند ولی سیاست مذهبی عربستان سعودی به ویژه بعد از انقلاب اسلامی ایران، موجب پایه­گذاری کانون­های سلفی در سومالی شد و دانشگاه­های مذهبی و علوم دینی عربستان به جذب و آموزش جوانان سومالی پرداختند. (حسین مسعودنیا و عاطفه فروغی، 1392: 100)

مهمترین گروه سلفی و وهابی در این کشور را می­توان گروه الاتحاد الاسلامی (AIAI) و گروه الشباب نام برد که دارای تفکر وهابی هستند. الاتحاد الاسلامی در دهه­های پيش فعال بود؛ اما الشباب همچنان به فعاليت­های خود در این کشور ادامه می­دهد. هدف اصلی این گروه، تأسيس خلافت سومالی با تفکر فرقه وهابيت در مناطق محل سکونت قوم سومالی در شاخ آفریقا از طریق اقدامات نظامی و بهره­گيری از خلاء ناشی از شکست دولت در کشور سومالی است. به عبارتی، این گروه با استفاده از روش­های خشونت­آميز و ایجاد هسته وهابيت در کشور سومالی در صدد تشکيل حکومتی اسلامی متشکل از مردم قوم سومالی در کشورهای سومالی، جيبوتی، کنيا و اتيوپی است. (میثم میرزایی تبار و حمید علیزاده لیسار، 1403: 280)

كشور سومالی در شاخص جهانی تروریسم (GTI) از سال 2011 تا 2024 بين رتبه­های 3، 5، 7 و 8 متغییر بوده است. این کشور در سال 2023 و 2024 رتبه 7 را کسب کرده و جزو 10 کشوری بوده که بیشترین فعالیت تروریستی را تجربه کرده است. (Global terrorism index,2025: 28)

8.  نوع حکومت

در طول قرن‌ها، شبه‌جزیره سومالی و سواحل شرق آفریقا تحت سلطه حاکمان مختلفی از جمله عمانی‌ها، زنگباری‌ها، شریف‌های موخا در یمن امروزی و ترک‌های عثمانی بود. تا سال ۱۸۸۵، سرزمین‌های سومالی تحت پنج حکومت بود: بخش مرکزی شمالی تحت کنترل بریتانیایی‌ها؛ شمال غربی (عمدتاً جیبوتی امروزی) تحت کنترل فرانسوی‌ها؛ جنوب، تحت کنترل ایتالیایی‌ها؛ اوگادن در غرب تحت کنترل اتیوپی؛ و بخش جنوب غربی که بخشی از کنیا شد (معروف به منطقه مرزی شمالی). این کنترل استعماری به اشکال مختلف ادامه یافت تا اینکه سومالی در سال ۱۹۶۰ استقلال خود را به دست آورد. بریتانیایی‌ها و ایتالیایی‌ها در اداره استعماری خود مسیرهای متفاوتی را دنبال کردند. بریتانیایی‌ها شمال سومالی را عمدتاً به عنوان منبع دام برای عدن، محل اصلی تأمین کالا در مسیر هند از طریق کانال سوئز، در نظر می‌گرفتند، در حالی که ایتالیایی‌ها محصولات کشاورزی همچون موز، مرکبات و نیشکر را در جنوب سومالی توسعه دادند. بین سال‌های ۱۹۰۰ تا ۱۹۲۰، در حالی که ایتالیا و بریتانیا در حال تحکیم حکومت استعماری خود بودند، یک جنبش مقاومت مسلمان به رهبری محمد عبدالحسن که بریتانیایی‌ها او را «ملای دیوانه» می‌نامیدند، ظهور کرد. حسن، عضوی از انجمن برادری صالحیه و پیروانش تا زمان مرگش در سال ۱۹۲۰، گروهی درویشی را تشکیل دادند که در ابتدا علیه اتیوپی و بعدها علیه بریتانیا جنگیدند و به دنبال بازپس‌گیری اوگادن برای سومالیایی‌ها بودند. در اوایل جنگ جهانی دوم، ایتالیا به سومالی‌لند بریتانیا حمله کرد و بریتانیایی‌ها را بیرون راند. نیروهای بریتانیایی در سال ۱۹۴۱ این مستعمره را بازپس گرفتند و سومالی‌لند ایتالیا و اوگادن را نیز فتح کردند و هر سه منطقه را تحت مدیریت نظامی بریتانیا قرار دادند. کنفرانس پوتسدام در سال ۱۹۴۵ تصمیم گرفته شد که سومالی‌لند به ایتالیا بازگردانده نشود. در نهایت، این موضوع به مجمع عمومی سازمان ملل متحد ارجاع داده شد که در سال ۱۹۴۹ تصمیم گرفته شد منطقه جنوبی را به عنوان سرزمین تحت قیمومیت ایتالیا تعیین کند. در همین حال، بریتانیا تحت فشار متحدان خود در جنگ جهانی دوم، در سال ۱۹۴۸ اوگادن را به اتیوپی بازگرداند که این امر باعث نگرانی سومالیایی‌ها شد، زیرا اکثر ساکنان آن سومالیایی بودند.

در سال ۱۹۴۳، اولین حزب سیاسی سومالی، باشگاه جوانان سومالی، ایجاد شد. در سال ۱۹۴۷، این گروه نام خود را به لیگ جوانان سومالی (SYL) تغییر داد و اهداف اتحاد تمام سرزمین‌های سومالی و مخالفت با طایفه‌گرایی را اتخاذ کرد. ایتالیایی‌ها و بریتانیایی‌ها تا حدودی در پاسخ به فشارهای ملی‌گرایانه، گام‌هایی برای بهبود امکانات آموزشی و بهداشتی، تحریک توسعه اقتصادی و دادن تجربه به سومالیایی‌ها در روند سیاسی برداشتند. (Metz, Helen Chapin, 1928, p:26)

نقشه شماره 4: فدرالیسم در سومالی

نوع حکومت در سومالی، جمهوری پارلمانی فدرال است که در آن پارلمان و قوه مجریه با هم دولت را تشکیل می‌دهند. رئیس جمهور رئیس دولت است و کابینه از طریق نخست وزیر به او گزارش می‌دهد. اگرچه قوه قضائیه بخشی از دولت است، اما هیچ ارتباط عملکردی با دو قوه دیگر ندارد. از زمان سقوط دولت سعید باره در اوایل سال ۱۹۹۱، دولت مرکزی کنترل کمی بر سایر مناطق دارد. (Dliflc, 2019: 20) در حال حاضر سومالی علاوه بر منطقه خودمختار سومالی‌لند، یک کشور فدرال متشکل از شش ایالت (پانتلند، جلمدغ، هیرشبیلی، جنوب غربی، جوبالند، اداره منطقه‌ای بنادیر در موگادیشو) است. نتایج جنگ داخلی در سومالی موجب ایالتی شدن مناطق این کشور شد. پس از اتخاذ سیستم فدرال در این کشور، این امر به این تقسیم‌بندی‌ها ماهیت رسمی بخشید. در واقع فدرالیسم گزینه مناسبی برای جامعه سومالی نبود زیرا جامعه بر اساس تفاوت‌های قومی و ملی بنا شده است و این قبایل و طوایف در یک منطقه جغرافیایی خاص پراکنده نیستند که از طریق آن بتوان یک هویت خاص سومالیایی برای هر قبیله تعیین کرد، فدرالیسم در سومالی چالشی برای کشور در سطح ملی و همچنین چالشی برای وحدت جامعه کشور ایجاد کرد. همچنین به دلیل مداخلات خارجی از طریق روابط و توافقات با دولت‌های ایالتی فدرال از کشورهای همسایه، این چالش مضاعف شد. (حسين، محمد عبدالرازق، 2022: 16)

9. سیاست خارجی سومالی

سومالی یکی از کشورهای عربی-آفریقایی است که از امنیت و ثبات برخوردار نبوده است؛ مانند بسیاری از کشورهای دیگر، این کشور نیز توسط قدرت‌های استعماری اروپایی که در کنفرانس برلین در سال‌های ۱۸۸۴-۱۸۸۵ برای تجزیه این کشور تلاش کردند، در معرض تجزیه و تقسیم قرار گرفت. حتی پس از آنکه سومالی در دهه ۱۹۶۰ استقلال خود را به دست آورد و دولت‌های غیرنظامی قدرت را به دست گرفتند، قادر به رسیدگی به مشکلات پس از استقلال که جامعه سومالی را گرفتار کرده بود، نبودند.

پس از آنکه ارتش در سومالی به رهبری محمد زیاد باره قدرت را به دست گرفت، این کشور به دلیل جنگ بین اتیوپی و سومالی و همچنین بحران اقتصادی که کشور تجربه کرد، از بی‌ثباتی رنج می‌برد. سیاست‌های قبیله‌ای باره که مواضع رهبری را در قبیله خود متمرکز کرده و سایر قبایل را کنار می‌گذاشت، اوضاع را بیش از پیش تشدید کرد. این امر باعث شد سومالیایی‌ها به حکومت او پایان دهند و خلاء قدرت ایجاد شود و کشور در جنگ داخلی فرو رود. این درگیری منجر به ظهور جنبش‌های سیاسی متعددی در سومالی، به ویژه جنبش‌های اسلامی شد که در ابتدا به عنوان دادگاه‌ها و سازمان‌هایی ظاهر شدند که بعداً با هم ادغام شده و اتحادیه دادگاه‌های اسلامی را تشکیل دادند. علاوه بر این، احزاب اسلامی دیگری نیز در صحنه سومالی ظهور کردند که هر کدام ایدئولوژی اسلامی خود را داشتند و به دنبال اجرای آن بودند. جهت‌گیری‌های متفاوت این جنبش‌ها منجر به برخی انشعاب‌ها و جدایی‌ها شد که توسط کشورهای همسایه، از جمله اتیوپی، مورد سوءاستفاده قرار گرفت و به بی‌ثباتی سیاسی گسترده در سراسر کشور کمک کرد. (منی حسین عبید، 2012: 308)

10 . مواضع سومالی نسبت به انقلاب اسلامی

روابط ایران و سومالی پس از آنکه رئیس جمهور وقت سومالی، زیاد باره، میلیون‌ها دلار کمک مالی و نظامی از ایالات متحده در ازای ایجاد پایگاه‌های نظامی پذیرفت، به سرعت رو به وخامت گذاشت. در طول جنگ ایران و عراق به استثنای منگیستو هایله ماریام در اتیوپی و دولت یمن جنوبی، هیچ کشوری در شاخ آفریقا از ایران حمایت نکرد. (ساسكيا فان جنوجتن وآمنة فكري، 2017: 3)

سفارت ایران در سومالی سال 2012 تأسیس شد. ایران همچنین از طریق کمیته امداد امام خمینی (ره) و سازمان هلال احمر در زمان قحطی سومالی، کمک‌های بشردوستانه به این کشور ارائه می‌دادند. همچنین ایران در سومالی مدارسی برای آموزش قرآن کریم تأسیس کرد. با وجود تلاش‌های ذکر شده، روابط بین سومالی و ایران در ژانویه 2016 قطع شد و دستور تعطیلی سفارت ایران در آن کشور صادر شد. (همان، 4)

11.  رویکرد سومالی به جبهه مقاومت

ایران و محور مقاومت در میان مردم سومالی خوشنام است و عمدتاً این خوشنامی به قبایل یا تجاری بر می‌گردد که از ایران مهاجرت کردند و از شاخ آفریقا گرفته تا نزدیکی‌های زنگبار حکومت تشکیل دادند که به آنها حکومت‌های آفروشیرازی گفته می‌شود. خدماتی که ایرانی‌ها از لحاظ بهداشت و حکمرانی خوب ارائه کردند و نیز الگوهای همزیستی مسالمت‌آمیز بین ادیان باعث خوشنام شدن تمدن ایرانی بین مردم شاخ آفریقا و بویژه مردم سومالی شد.

روابط سومالی با یمن به عنوان جبهه مقاومت از گذشته تا به امروز پررنگ بوده است. میان قبایل دارود سومالی و المهره یمن پیوندهای تاریخی، تجاری، فرهنگی و اجتماعی وجود داشته است تا جایی که در سبک زندگی و آداب و رسوم بسیار شبیه یکدیگرند. زمانی که جنگ داخلی شدت گرفت عده‌ای به من مهاجرت کردند. (سالم عبدالله بلحاف، 2020)

سومالی، به دلیل سابقه تاریخی و موضع‌گیری‌های خود به‌عنوان یک «دشمن ایدئولوژیک» صهیونیسم، به طور رسمی روابط دیپلماتیک با اسرائیل ندارد. از زمان استقلال در سال ۱۹۶۰، سومالی موضع ضدصهیونیستی خود را حفظ کرده است. با این حال، در سال‌های اخیر گزارش‌هایی مبنی بر تلاش‌های پنهانی برای عادی‌سازی روابط منتشر شده است. برای مثال، در سال ۲۰۲۲، رسانه‌های اسرائیلی مدعی شدند که حسن شیخ محمود، رئیس‌جمهور سومالی، در سفر به امارات با مقامات اسرائیلی دیدار کرده و موضوع عادی‌سازی روابط با پارلمان این کشور را بررسی خواهد کرد. این ادعاها از سوی دفتر ریاست‌جمهوری سومالی تکذیب شد، (موقع القدس العربی، 2022)، اما نشان‌دهنده تمایل پنهان اسرائیل به برقراری روابط با این کشور مهم در شاخ آفریقا است.

منابع

فارسی:

1. احمد علامه فلسفی، 1399، جمهوری فدرال سومالی، نشر فراروانشناسی، تهران
2. اطلس راهنمای کشورهای جهان (دفتر دوم-کشورهای آفریقا)، 1381، انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، چ دوم
3. سید یحیی صفوی، 1392، جهان اسلام: شرق آفریقا، تهران، امیرکبیر، ج 4.
4. حسین مسعودنیا و عاطفه فروغی، 1392، نظری بر نقش گروه‌های اسلام‌گرا در سومالی، فصلنامه علمی- پژوهشی مطالعات جهان اسلام، دوره 1، شماره 3، زمستان 1392، ص 100.
5. میثم میرزایی­ تبار و حمید علیزاده لیسار، 1403، دوفصلنامه علمی – تخصصی روابط آفریقا آسیا، دوره اول شماره دو، پاییز و زمستان

عربی:

1. شوقی أبوخلیل، أطلس دول العالم الاسلامی، (جغرافي، تاریخی، اقتصادی)؛ 2003 م، دارالفکر، دمشق، ط 2.
2. حسين، محمد عبدالرازق، (2022). معضلة مشروع بناء الدولة في الصومال «العراقيل والفجوات البنيوية»، مجلة سياسات عربية، المجلد 10، العدد 56، مايو.
3. منی حسین عبید، 2012، واقع الصومال السیاسي في ظل الحركات الإسلامیة المعاصرة، مجلة كلیة التربیة للبنات المجلد ٢٣.
4. سالم عبدالله بلحاف، 2020، العلاقات التاريخية والاجتماعية بين المهرة والصومال، 13/02/2020، https://almawqeapost.net/special-pens/3947
5. موقع القدس العربی، 2022، تقرير: الصومال بصدد تطبيع العلاقات مع اسرائيل، 11/07/2022، https://www.alquds.co.uk/
6. ساسكيا فان جنوجتن وآمنة فكري، 2017، القوى الخارجية في القرن األفريقي: حالة إيران، فبراير 2017، أکادمية الامارات الدبلوماسية.

انگلیسی:

• Metz, Helen Chapin, 1928, “area handbook series Somaliaa country study”, Federal Research Division, Library of Congress
• Global terrorism index 2025, institute for economics and peace, https://www.economicsandpeace.org/
• Muchiri P.W. (2007), Climate of Somalia. Technical Report No W-01, FAO-SWALIM, Nairobi, Kenya.
• Harold D. Nelson, 1981, area handbook seriesSomaliaa country study, Foreign Area Studies The American University.
• sominvest,Somalia Resource Mapping and Investor Guide, The Ministry of Planning, Investment and Economic Development, sominvest.mop.gov.so
• Dliflc, 2019, cultural orientation somali, dliflc defense language institute foreign language center technology integration.
• UN (World Population Prospects 2024),List of countries by fertility rate, 16 Sep 2025. https://statisticstimes.com/

[1]. Dir.

[2]. Darood.

[3]. Isaaq.

[4]. Hawiye.

[5]. Digil.

[6]. Rahanwein.